Trong quá trình học môn Ngữ văn, việc xác định đúng phương thức biểu đạt chính của một đoạn trích hay văn bản là một kỹ năng vô cùng quan trọng. Đây không chỉ là câu hỏi thường gặp trong các bài kiểm tra mà còn là chìa khóa giúp bạn hiểu sâu sắc ý đồ của tác giả. Tuy nhiên, không ít học sinh còn lúng túng khi đứng trước yêu cầu này.
Bài viết này sẽ cùng bạn phân tích một đoạn trích ý nghĩa và đi tìm câu trả lời cho phương thức biểu đạt chủ đạo được sử dụng, từ đó rút ra kinh nghiệm để áp dụng cho mọi dạng bài. Đây là một bước quan trọng trong việc rèn luyện cách làm văn nghị luận văn học một cách hiệu quả.
Phân tích đoạn trích và tìm kiếm dấu hiệu
Trước hết, chúng ta hãy cùng đọc kỹ đoạn văn bản được trích từ cuốn sách “Tôi tài giỏi, bạn cũng thế” của tác giả Adam Khoo.
Tôi luôn ngưỡng mộ những học sinh không chỉ học xuất sắc mà còn dành được nhiều thời gian tham gia vào các hoạt động ngoại khóa. Họ thường nắm giữ những vị trí quan trọng ở các câu lạc bộ trong trường và ngoài xã hội. Họ đạt điểm cao trong học tập, đi thi đấu thể thao cho trường, giữ chức chủ nhiệm trong các câu lạc bộ khoa học, và trên hết, họ là những thành viên tích cực trong Đoàn, Đội. Tôi luôn tự hỏi “Làm thế nào mà họ có nhiều thời gian đến thế?”. Mặt khác, những học sinh kém đưa ra lí do họ nhận kết quả thi không tốt là do họ không có thời gian để ôn bài. Tuy nhiên, thực tế, những học sinh này thường không tích cực trong các hoạt động tập thể và ngoại khóa như những học sinh giỏi. Tại sao lại như vậy? Tất cả mọi người đều có 24 giờ một ngày. Thời gian là thứ tài sản mà ai cũng được chia đều. Cho dù bạn là một học sinh giỏi, một học sinh kém, tổng thống hay một người gác cổng, bạn cũng chỉ có cùng một lượng thời gian như nhau. Thời gian là thứ duy nhất mà chúng ta không thể mua được. Tuy nhiên, tại sao một người như Tổng thống Mỹ lại có thời gian quản lý cả một quốc gia trong khi đó người gác cổng lại than phiền rằng ông ta không có thời gian để học? Sự khác biệt là do những người thành công trong cuộc sống biết cách quản lý thời gian. Chúng ta không thể thay đổi được thời gian nhưng có thể kiểm soát được cách sử dụng thời gian của chúng ta. Nếu bạn làm chủ được thời gian, bạn sẽ làm chủ được cuộc sống.
(Adam Khoo, Tôi tài giỏi, bạn cũng thế, Nxb Phụ nữ, 2014)
Để xác định phương thức biểu đạt chủ đạo, chúng ta cần trả lời câu hỏi: Mục đích chính của tác giả khi viết đoạn văn này là gì?
- Có phải để kể một câu chuyện không? Tác giả có nhắc đến các nhân vật (học sinh giỏi, học sinh kém) nhưng không nhằm mục đích kể về cuộc đời hay một sự kiện cụ thể của họ. Vậy Tự sự không phải là chính.
- Có phải để miêu tả sự vật, sự việc không? Tác giả có phác họa hình ảnh người học sinh giỏi giang, năng động nhưng đây chỉ là chi tiết nhỏ làm nền cho lập luận. Vậy Miêu tả không phải là chính.
- Có phải để bộc lộ cảm xúc không? Tác giả có bày tỏ sự “ngưỡng mộ” nhưng mục đích cuối cùng không phải là để chia sẻ cảm xúc cá nhân. Vậy Biểu cảm không phải là chính.
- Có phải để thuyết phục người đọc về một quan điểm? Rõ ràng là có. Tác giả đưa ra luận điểm, dùng lý lẽ (ai cũng có 24 giờ), dẫn chứng (học sinh giỏi/kém, tổng thống/người gác cổng) và những câu hỏi tu từ để khẳng định tầm quan trọng của việc quản lý thời gian.
Từ những phân tích trên, ta có thể dễ dàng nhận ra mục đích cốt lõi của đoạn trích. Việc nắm vững kỹ năng này là nền tảng cho cách làm bài văn nghị luận văn học lớp 9 và các khối lớp cao hơn.